KEMİK VE EKLEM ÇEŞİTLERİ
*Kemik çeşitleri:
→Kemikler; uzun, kısa, yassı ve düzensiz şekilli kemikler olmak üzere 4 gruba ayrılır.
**Uzun kemikler:
→Kol ve bacak kemikleri bu gruba girer.
**Kısa kemikler:
→El bilek, el parmak, ayak bilek ve ayak parmak kemikleri bu gruba girer.
**Yassı kemikler:
→Kafatası, kalça, kürek, köprücük ve kaburgalar bu gruba girer.
**Düzensiz şekilli kemikler:
→Omurga ve yüz kemikleri bu gruba girer.
*Eklemler:
→İki kemiğin birbirine bağlandığı bölgeye eklem denir.
→Eklemler; tam oynar, yarı oynar ve oynamaz eklemler olmak üzere 3 gruba ayrılır.
**Tam oynar eklemler:
→Kol ve bacaklarda bulunurlar.
→İki kemik arasında eklem sıvısı bulunur.
→Bu sıvı eklemin hareketini kolaylaştırır ve kemiklerin aşınmasını engeller.
**Yarı oynar eklemler:
→Parmak, alt çene ve omurganın boyun, sırt ve bel bölgesinde bulunan eklemler bu gruba girer.
**Oynamaz eklemler:
→Kafatası, yüz, üst çene ve omurganın sağrı ve kuyruk bölgesinde bulunan eklemler bu gruba girer.
→Oynamaz eklemlerde; eklem sıvısı bulunmaz.
Destek ve hareket sistemi:
→Destek ve hareket sistemi; iskelet ve kaslardan oluşur.
**İskelet sistemi:
→İskelet sistemi; kıkırdak ve kemikten oluşur.
***Kıkırdak Doku:
→Kıkırdak hücresine kondrosit, ara maddeye ise kondrin denir.
→Hücreler ikili üçlü gruplar halinde, bir kapsül ile sarılı halde bulunur
→Kıkırdak dokusunda sinir ve kan damarları bulunmaz.
Kıkırdak dokunun bulunduğu yerler:
→Burun
→Kulak kepçesi
→Östaki borusu
→Ses telleri
→Gırtlak
→Soluk borusu
→Bronş
→Kaburga uçları
→Uzun kemik uçları
→Omurgalar arası diskler
Kıkırdağın görevleri:
→Embriyonun iskeletini oluşturur.
→Gelişmenin ilerleyen dönemlerinde farklılaşarak kemiği oluşturur.
→Uzun kemiklerin boyuna uzamasını sağlar.
→Bulunduğu organa esneklik kazandırır.
→Bulunduğu organın baskı ve darbe karşısında kolayca kırılmasını önler.
***Kemik Doku:
→Kemik hücresine osteosit; ara maddeye osein denir.
→Oseinde bol miktarda mineral bulunur
→Kemik dokuda kan damarları ve sinirler bulunur.
→Kemik doku; sert ve süngerimsi kemik doku olmak üzere 2 kısımdan oluşmuştur.
►Sert (sıkı) kemik doku:
→Uzun kemiklerin gövdesini oluşturur.
→Diğer kemiklerin dış kısmında bulunur.
→Sadece uzun kemiklerin gövdesinin iç kısmında sarı ilik vardır.
→Sarı ilik akyuvar üretir.
→Sert kemik dokunun dış kısmında periost adı verilen, kemik zarı bulunur.
→Periost; kemiği besler, kırılan kemiği onarır ve kemiklerin enine büyümesini sağlar.
Uzun kemiğin yapısı:
►Süngerimsi kemik dokusu:
→Uzun kemiklerin baş kısmında ve diğer kemiklerin iç kısmında bulunur.
→Kırmızı ilik taşır.
→Kırmızı ilik alyuvar, akyuvar ve kan pulcukları üretir.
Kemik dokunun görevleri:
→Vücudun dik durmasını sağlar.
→Kaslarla birlikte vücudun hareketi sağlar.
→Vücudun büyümesini sağlar.
→İç organları korur.
→İç organlara tutunma yüzeyi oluşturur.
→Mineral depolar.
→Kan üretir.
Kemik dokunun gelişimi için gerekli olan faktörler:
*İnsan iskeleti:
→İnsan iskeleti 206 kemikten oluşur.
→İnsan iskeleti: baş, gövde ve üyeler olmak üzere 3 grupta incelenir.
**Baş kemikleri:
→Baş kemikleri; kafatası ve yüz kemikleri olmak üzere 2 kısımda incelenir.
→Kafatasında 8, yüzde 14 kemik bulunur.
**Gövde kemikleri:
→Gövde kemikleri; omurga, kaburga, göğüs kemiği ve kemerler olmak üzere 4 kısımda incelenir.
***Omurga kemikleri:
→33 omurga kemiğinden oluşur.
→Omurga kemiklerinin orta kısmında omurilik kanalı bulunur.
→Omurlik kanalında, omurilik bulunur.
→Omurlik kemikleri arasında, ara diskler bulunur.
→Omurga; boyun, sırt, bel, sağrı ve kuyruk olmak üzere 5 bölümden oluşmuştur.
→Omurganın boyun kısmındaki birinci omurga kemiğine kafatası bağlanır.
→Omurganın sırt kısmına, kaburga kemikleri bağlanır.
***Kaburga kemikleri:
→Kaburga kemikleri göğüs kafesini oluşturur.
→İnsan iskeletinde 12 çift kaburga kemiği bulunur.
***Göğüs kemiği:
→Göğüs kafesinin tam ortasında bulunur.
→Kaburga kemiklerinin tutunmasını sağlar.
***Kemerler:
→Kol ve bacakların gövdeye bağlandığı bölgeye kemer denir.
Kemerler; omuz ve kalça kemeri olmak üzere ikiye ayrılır.
→Omuz kemerine kollar, kalça kemerine ise ayaklar bağlanır.
**Üyeler:
→Üyeler kol ve bacaklardan oluşur.
→Kollar; pazu, dirsek, ön kol, el bilek, el tarak ve el parmak kemiklerinden oluşur.
→Ayaklar; uyluk, diz kapağı, kaval, baldır, ayak bilek, ayak tarak ve ayak parmak kemiklerinden oluşur.
Lenf dolaşım sistemi (ak kan dolaşımı):
→Lenf dolaşım sistemi; lenf sıvısı, lenf damarları, lenf düğümleri, dalak ve timus bezi olmak üzere, 5 kısımdan oluşmaktadır.
**Lenf sıvısı:
→Beyaz renklidir.
→Bileşiminde, akyuvar, mineraller, vitaminler, monomer besinler... ve atık maddeler bulunur.
**Lenf damarları:
→Lenf damarları; lenf kılcalları ve lenf toplar damarlarında oluşur. Atar damar bulunmaz.
***Lenf kılcalları:
→Bir uçları kapalıdır.
→Geçirgenlikleri, kan kılcallarından fazladır.
***Lenf toplar damarları:
→Yapısı kan toplardamarı gibidir.
**Lenf düğümleri:
→Lenf toplardamarı üzerinde, yer yer şişkinlikler şeklinde bulunurlar.
→Vücudumuzda; yaklaşık olarak 500-600 lenf düğümü bulunur.
→Bademcikler en iyi bilinen lenf düğümleridir.
Görevi:
→Lenf sıvısını süzer ve lenf sıvısında bulunan mikropları akyuvarlar ile yok eder.
**Dalak:
→Lenf sıvısını süzer ve lenf sıvısında bulunan mikropları akyuvarlar ile yok eder.
→Embriyonik dönemde kan üretir.
→Kanı süzer ve kanda bulunan yaşlı hücreleri parçalar.
**Timus bezi:
→Lenf sisteminin çalışmasını düzenleyen, Timuzin hormonu üretir.
Lenf sisteminin görevleri:
→Bileşimindeki akyuvar bağışıklığı sağlar.
→Bağırsaklardan emilen; bazı besin ve vitaminleri dolaşım sistemine taşır.
→Dokularda biriken doku sıvısının fazlasını alır ve dolaşım sistemine geri kazandırır.
→Böylece dokularda ödem (şişme) oluşmasını engeller.
Not:
→Lenf sıvısında; alyuvar, kan pulcukları ve kan proteinleri bulunmaz.
→Lenf sıvısında,oksijen ve karbondioksit taşınmaz.
*İnsanda dolaşım sistemi:
→İnsanda dolaşım sistemi; kalp, damarlar ve kan olmak üzere 3 grupta incelenir.
**Kalp:
→Kalp 2 kulakçık ve 2 karıncık olmak üzere 4 odacıktan oluşmuştur.
→Kalbin solunda temiz, sağında kirli kan bulunur.
→Kulakçıklara, kalbe kan getiren; toplar damarlar bağlıdır.
→Karıncıklara, kalpten kanı gönderen; atar damarlar bağlıdır.
→Kalbin sağ kulakçığına ana toplardamar bağlıdır.
→Kalbin sağ karıncığına akciğer atar damarı bağlıdır.
→Kalbin sol kulakçığına akciğer toplar damarı bağlıdır.
→Kabin sol karıncığına aort atar damarı bağıldır.
→Kalp, kasılıp gevşeyerek kanı dokulara pompalar.
→İnsan kalbi dakikada ortalama olarak 70-80 defa atar.
***Dolaşım çeşitleri:
→Dolaşım; küçük ve büyük dolaşım olmak üzere iki gruba ayrılır.
►Küçük dolaşım:
→Kalpte bulunan kirli kanın, temizlenmek için akciğere gitmesi ve akciğerde temizlenen kanın kalbe geri dönmesidir.
→Kalbin sağ karıncığında başlar, sol kulakçığında tamamlanır.
►Büyük dolaşım:
→Kalpte bulunan temiz kanın, vücudu beslemek için doku kılcallarına gitmesi ve doku kılcallarında kirlenen kanın
kalbe geri dönmesidir.
→Kalbin sol karıncığında başlar, sağ kulakçıkta ise tamamlalanır.
→Büyük dolaşımda kan, akciğer hariç; bütün dokulara gider.
**Damarlar:
→Damarlar; atar damar, kılcal damar ve toplardamar olmak üzere 3 gruba ayrılır.
***Atar damar:
→Kalpten aldığı kanı, akciğer ve doku kılcallarına verir.
→Akciğer atardamarı hariç, temiz kan taşır.
→En büyük atardamar, aort atardamarıdır.
→Aort atardamarı, akciğer hariç, bütün dokularda kan gönderir.
***Toplar damar:
→Dokulardan aldığı kanı kanı kalbe geri getirir.
→Akciğer toplardamarı hariç, kirli kan taşır.
***Kılcal damar: atardamar ile toplardamar arasında bulunur.
Not:
Kanın akış hızı: Atar > Toplar > Kılcal
Kan basıncı: Atar > Kılcal >Toplar
Damar çapları: Toplar > Atar > Kılcal
Damar kalınlığı: Atar > Toplar > Kılcal
Toplam damar uzunluğu : Kılcal > Toplar > Atar
6. SINIF İNSANDA SOLUNUM SİSTEMİ
*İnsanda solunum sistemi:
→İnsanda solunum sistemi; Burun, ağız, yutak, gırtlak, soluk borusu, bronş, akciğer ve diyafram kasından oluşur.
**Burun ve ağız:
→Burunda bulunan kıllar, tozları tutar ve havayı ısıtır.
→Burundaki mukus tabakası, tozları tutar ve havayı nemlendirir.
**Yutak:
→Besinlerin ve havanın ortak geçtiği kanaldır.
→Besinleri yemek borusuna ve havayı soluk borusuna gönderir.
→Besinler yuturken, gırtlak kapağı soluk borusunu kapatır.
→Böylece besinlerin soluk borusuna kaçması önlenir.
**Gırtlak:
→Soluk borusunun üst kısmında bulunur.
→Yapısında gırtlak kapağı ve ses telleri bulunur.
→Ses telleri sesin oluşumundan sorumludur.
**Soluk borusu:
→Dışarıdan alınan havayı, akciğere doğru iletir.
→Soluk borusu, alt kısımda bronşlara ayrılarak akciğerlere bağlanır.
**Akciğer:
→İnsanda iki akciğer bulunur.
→Sağ akciğer 3, sol akciğer 2 parçadan oluşmuştur.
→Sol akciğerin daha küçük olmasının nedeni, solda kalbin bulunmasından kaynaklanır.
→Havayı akciğere taşıyan bronşlar, akciğer içinde bronşçuklara ayrılır.
→Bronşçukların uçlarında alveol adı verilen hava keseleri bulunur.
→Alveollerin etrafında bol miktarda kılcal damar bulunur.
→Alveoller, kılcal damarlar gaz alışverişinin gerçekleşmesini sağlar.
→Kılcal damarda bulunan karbondioksit (CO2) alveollere geçer.
→Alveollerdeki oksijen (O2) kılcal damara geçer.
**Diyafram kası:
→Göğüs boşluğu ve karın boşluğunu birbirinden ayırır.
→Kasılıp-gevşeyerek, soluk alıp-vermede görev alır.
→Diyafram kası soluk verme esnasında, kubbe şeklindedir.
→Soluk alma sırasında, diyafram kası kasılarak düzleşir.
*Soluk alıp verme mekanizması:
**Soluk alma:
→Diyafram kası kasılarak düzleşir.
→Kaburgalar arası kaslar kasılır ve kaburgalar yukarı doğru kalkar.
→Göğüs boşluğu hacmi artar.
→Göğüs boşluğu iç basıncı azalır.
→Akciğerin içi hava ile dolar.
Soluk alma sırasında havanın izlediği yol:
**Soluk verme:
→Diyafram kası gevşer.
→Kaburgalar arası kaslar gevşer ve kaburgalar aşağı doğru iner.
→Göğüs boşluğu hacmi azalır.
→Göğüs boşluğu iç basıncı artar.
→Akciğerlerdeki hava dışarı verilir.
Soluk verme sırasında havanın izlediği yol:
*Solunum sistemi hastalıkları:
→Grip, nezle, bronşit, zatürre, bronşit, verem...
